دوران مزوزوئیک :
مزوزوييک، به عنوان دومين ائون فانروزوييک، حدود ۱۶۰ ميليون سال از تاريخ کرة زمين (۲۲۵ – ۶۵ ميليون سال پيش) را به خود اختصاص ميدهد. در اين دوران، تحولات ژئوديناميکى کرة زمين درخور توجه است، به گونهاى که مزوزوييک را دوران اشتقاق قارهها و گسترش کف اقيانوسها نام دادهاند .
در ميانههاى ترياس، با نخستين اشتقاق گندوانا صفحة استراليا – قطب جنوب، صفحة هند و ماداگاسکار از ابرقارة گندوانا جدا شدهاند. در اشتقاق دوم گندوانا، که در ژوراسيک پايانى صورت گرفته، آفريقا و آمريکاى جنوبى از يکديگر جدا شدهاند که در اثر آن اقيانوس اطلس جنوبى پديدار شده است (در زمان کرتاسة پايانى پهناى اطلس جنوبى ۳۰۰۰ کيلومتر بوده و در حال حاضر ۵۰۰۰ کيلومتر است و کماکان در حال گسترش است). گفتنى است که اقيانوس اطلس شمالى نيز از زمان کرتاسة پسين، ميان دو قارة اروپا و آمريکاى شمالى شکل گرفته ولى در دورة ترشيرى کامل شده است.
دوران مزوزوئیک که نام آن از کلمه یونانی مزوس به معنی متوسط گرفته شده است.این دوران با پایان یافتن چین خوردگی هرسی نین شروع و با آغاز چین خوردگی آلپ به پایان می رسد . این دوران از نظر جنبش های کوهزایی و زمین ساختی در مقیاس جهانی نسبتا آرام بوده است . در حد فاصل دوران های پالئوزوئیک تا مزوزوئیک گروههای زیادی از جانوران و گیاهان از بین رفته اند از آن جمله می توان ماهی زره دار؛مرجان رگوزآ؛تریلوبیتها؛فوزلینها و... می توان نام برد.
این دوران از سه دوره زمین شناسی تشکیل شده است که به ترتیب از قدیم به جدید عبارتند از : ۱.تریاس ۲.ژوراسیک۳ .کرتاسه . دو دسته مهم جانوری در این دوران حائز اهمیت هستند : ۱.خزندگان مخوف بنام داینوسورها ۲.آمونیت ها همچنین بازدانگان و نهاندانگان از گیاهان مهم این دوران به شمار می روند . کوهزائی آلپ از دوران مزوزوئیک شروع گردید و تا به امروز ادامه دارد . هوای دوران مزوزوئیک نسبتاً گرم و از نوع آب و هوای استوایی و یکنواخت تر از آب و هوای فعلی بوده است .
تصاویر زیر تعدادی نمونه از اشکال و فسیل های دوره پرمین می باشد که از مناطق مختلف کره زمین یافت شده اند :
۱. Petalodus sp
۲. Neospirifer cameratus
۳. Neomultithecopora providensis
۴. Lebachia piniformis
۵. Helicoprion
۶. Edaphosauridae
۷. Dimetrodon tracks
۸. Ctenacanthus amblyxiphias
۹. Bellerophon hilli
دوره پرمین :
نام پرمین برای اولین بار به رسوبات دریایی مربوط به اواخر دوران پالئوزوئیک ناحیه پرم واقع در شرق روسیه اطلاق گردیده است .
- مشخصات دوره پرمین :
طول عمر دوره از 250 تا 290 میلیون سال قبل بوده است. گذر زیرین دوره پرمین با فسیلهای شواژرنیا یا دوکفهای پالئودونتا و گذر فوقانی آن با براکیوپودهای پرودوکتیده و فسیل آمونوئیدها مشخص میگردد. در بعضی نقاط دنیا مثل جلفای ارس (مرز ایران و روسیه) گذر بین رسوبات پرمین و تریاس مشخص نیست و مجموعه این رسوبات به پرموتریاس معروفند. بطور کلی دو نوع رخساره مهم در دوره پرمین را میتوان تشخیص داد :
۱. رخساره مردابی و خشکی پرمین :
در دوره پرمین ته نشینهای مردابی و خشکی در بسیاری از نواحی دنیا مثل انگلستان و آمریکای شمالی مشاهده شده است. رخسارههای مردابی و خشکی این دوره اغلب از ته نشستهای ماسه سنگ قرمز و شیست مارنهای قرمز رنگ تشکیل شده است. بدین جهت زمین شناسان انگلیس این رخساره را به نام ماسه سنگ قرمز جدید نامیدهاند. زمین شناسان آمریکایی رخساره مردابی پرمین را به نام طبقات قرمز مینامند. اغلب در میان رسوبات گل رسی ته نشینهای تبخیری از قبیل: نمک ، کارنالیت ، ایندریت کیه زیت (سولفات دو منیزی) و گچ نیز یافت میشود.
۲. رخساره دریایی پرمین :
مهمترین ته نشینهایی که در دریاهای پرمین بر جای ماندهاند عبارتند از: از ماسه سنگ ، آهک و دولومیت
- تقسیمات دوره پرمین :
پرمین زیرین :
پرمین زیرین دارای سه اشکوب میباشد که به ترتیب عبارتند از: اشکوب آسلین (Asselia) ، ساکمارین (Sakmarian) و آرتینسکین (Artinskian) ، نام اشکوب آرتینکسین از ناحیه آرتینسیک واقع در اورال روسیه مشتق شده و رخسارهاش ماسه سنگ و آهک میباشد.
پرمین بالایی :
پرمین بالایی شامل اشکوبهای گودالوپین و پامیرین میباشد.
اشکوب گوادالوپین (Guadalupian): نام آن از گوادالوپ ایلت تگزاس گرفته شده است، این اشکوب معادل اشکوب مرغابین (Murgabian) میباشد.
اشکوب پیامیرین (Pamirian): نام آن از پامیر چین گرفته شده است. این اشکوب معادل اشکوب جلفین است که اولین بار در جلفای شوروی (کنار رودخانه ارس در مرز ایران) نامگذاری شده است.
- گیاهان و جانوران دوره پرمین :
بیشتر گیاهانی که در دوره پرمین دیده میشود در دوره کربنیفر نیز شناخته شدهاند. مهمترین جنبهایی که در این دوره یافت شدهاند عبارتند از: گلوسوپتریس که مشخص دوره پرمین و تریا خشکی گندوانا میباشد. فسیل این گیاه در شمال روسیه ما بین پرمین زیرین و پرمین فوقانی نیز شناخته شده است. گانگاموپتریس که اختلاف آن با گلوموپتریس در این است که برگها عاری از رگ برگ وسط میباشند. این جنس نیز مشخص خشکی گنوانا است . در میان جانوران دوره پرمین روزبزان جنس فوزودلنیا که در کربنیفر دیده شده ، در ته نشینهای دوره پرمین نیز شناخته شده است. تریلوبیتها تقریبا از بین رفتهاند. از بازوپایان که در پرمین شناخته شدهاند میتوان گونههایی از پروکتوس و اسپریفر را نام برد. از نرمتنان دو کفهایها و شکم پایان و آمونوئیدها در ته نشستهای دوره پرمین به حالت فسیل شناخته شدهاند. بخصوص گروه آمونوئیدها دارای گونههای مشخص میباشند .در پرمین آثاری از خزندگان مشهود است. از دوزیستان استگوسفالها با جثه بزرگ و دست و پای کوچک در روی رسوبات رودخانهای زندگی میکردهاند. بطور کلی مهره داران پرمین با دوره کربنیفر اختلاف زیادی نداشتهاند. با این وصف پیدایش خزندگان ترومورف که پستانداران اولیه شباهت داشتهاند را میتوان یکی از صفات مشخص دیرینه شناسی این دوره به شمار آورد.
- جغرافیای دیرینه پرمین :
با توجه بوجود حرکات مهم کوهزایی در کربنیفر ، به نظر میرسد که در کربنیفر پایانی قارهها و خشکیها توسعه پیدا نموده و مناطق وسیعی از مردابها و برکههای ساحلی یا بین قارهای (حوضههای دریاچهای) تشکیل گردیده و در آنها گیاهان زغالی رشد و نمو زیادی داشتهاند. در پرمین ، در قارههای فوق الذکر شرایط آب و هوایی خشکتری حاکم گردیده و بالا آمدن آب دریا محدود و محلی بوده است. دریای آرتینکسین ، آسیای جنوب شرقی ، کناره شرقی گمداونا و بخش غربی قاره آمریکا را میپوشانده است .یکی از شرایط مهم تکامل پالئو ژئوگرافی در پرمین و بطور کلی پالئوزئیک پایانی ، تشکیل رشته کوههای اورال است که موجب اتصال قارهای اطلس شمالی و سیبری گردیده است. در این حال دریای آرکتیک به طرف شمال اروپا رانده شده است. این دریا بعدا در حالیکه پسروی نموده از خود رسوبات مردابی و تبخیری بر جای گذاشته است. یکی از مشخصات برجسته دوره پرمین وجود و توسعه یخچالها در نقاط مختلف بوده بطور کلی در تمام ممالکی در نیمکره جنوبی واقع شدهاند، بعد از کربنیفر یخچالها توسعه زیادی داشتهاند. این یخچالها منحصر به نقاط کوهستانی نبوده بلکه زمینهای وسیعی را اشغال مینمودند.
تصاویر زیر تعدادی نمونه از اشکال و فسیل های دوره کربنیفر می باشد که از مناطق مختلف کره زمین یافت شده اند :
۱. Agaricocrinus americanus
۲. Alethopteris sp
۳. Anthracospirifer
۴. Caninia torquia
۵. Cleiothyridina
۶. Comptonaspis swallowi
۷. Gastropoda
۸. Lophophyllidium
۹. Pentremites
- دوره کربنیفر :
کنیبیر (Conybear) در سال ۱۸۲۲ چینه های زغالدار انگلستان را به نام کربنیفر نامیده است. طول عمر این دوره از ۳۶۵ تا ۲۹۰ میلیون سال قبل است. رسوبات مربوط به این زمان در آمریکا به نام دورههای میسیسیپین و پنسیلوانین نامگذاری شده است. وجود لایههای زغالدار بیانگر آن است که آب و هوای این دوره گرم و مرطوب بوده است. در نتیجه آب و هوای مناسب جنگلهای انبوه بوجود آمد. بر اثر بارش فراوان و جاری شدن سیلابهای عظیم قطعات خرد شده درختان بوسیله جریان آب در مناطق مختلف تجمع پیدا کرده و سپس به صورت زغال در آمده است. چون گیاهان کربنیفر در آمریکای شمالی ، سپری ، اروپا و آسیا کاملا شبیه میباشند، لذا میتوان نتیجه گرفت که اختلاف آب و هوایی در تمام سطح زمین وجود نداشته است.
- تقسیمات کربنیفر :
کربنیفر زیرین:
کربنیفر زیرین شامل اشکوبهای تورنزین (Tournaisian) و ویزئن (Visean) میباشد.
اشکوب تورنزین: نام آن از شیلهای ناحیه تورنی در بلژیک گرفته شده است.
اشکوب ویزئن: شامل آهکهای االیتی براکیوپوددار و نامش از ناحیه ویزه (Vise) مشتق شده است.
کربنیفر بالایی :
کربنیفر بالایی شامل اشکوبهای نامورین ، وستفالین و استفانین میباشد.
اشکوب نامورین (Namurian) :از رسوبات زغالدار حوضه نامور (Namar) در آردن بلژیک مشتق شده است و رخسارههای آن شیلهای رسی و لایههای زغالی است.
اشکوب وستفالین: (Westfalian) این اشکوب در حوضه فرانسه -بلژیک شامل رسوبات گونتاتیتدار (Goniatite diadema) است.
اشکوب استفانین: (Stephanian) به زمینهای زغالدار ناحیه سنت اتین در فرانسه اطلاق گردیده است.
- فسیلهای دوره کربنیفر :
همانطور که اشاره شد رشد و توسعه گیاهان در دوره کربنیفر به حداکثر رسید. گیاهان بازدارنده و نهانزادان آوندی در رسوبات زغال سنگی کربنیفر بر جای مانده است.
مهمترین گروههای نهانزادان آوندی عبارتند از:
پکوتپه ریس که از سرخس های حقیقی هستند. در این گیاهان رگبرگ وسط به خوبی نمایان و رگبرگهای اطراف ساده بوده و یا دستههای سه تایی را تشکیل میدهند. نوروپتریس قد آن بزرگ و برگهای آن نیز ممکن است به چندین متر برسند. برگچهها شبیه به قلب و رگبرگهای طرفین دو شاخه هستند. اسفنوپتریس ، برگهای آن مضرس و گل آذین نیز دارای کیسههای گرده است. لیپید و داندرونها و سی ژیلاریا از گیاهان تنومند دیگری هستند که در کربنیفر ظاهر شدند. کوردائیتها ، از بازدانگانی هستند که در کربنیفر شناخته شدهاند، ارتفاع این درخت تا 40 متر میرسیده است.
علاوه بر فسیلهای گیاهی ، براکیوپودها ، کرینوئیدها و بریوزوئرها نیز از فسیلهای مهم این دوره به شمار میروند. فوزولینها یکی از میکروفسیلهای شاخص این دوره هستند. بعضی از موجودات از جمله مرجانها، تابولاتا و استرماتوپوروئیدها که در دورههای قبلی قسمت مهمی از ریف های مرجانی را تشکیل میدادهاند در کربنیفر ناپدید شدند. از تعداد تریلوبیتها نیز در این دوره کاسته شده است.
- حدود دوره کربنیفر :
حد زیرین سیستم کربنیفر با رسوبات دونین بطور ممتد توسط رسوبات دریایی مشخص است و از نظر بیوستراتی گرافی به نامه تصمیم کنگره بین المللی چینه شناسی کربنیفر (سال ۱۹۳۵) ظهور گونیاتیتی به نام Gattendorfa Sabinvoluta مشخص قاعده کربنیفر است، ولی به نظر میرسد که بهترین مقطع معرف مرز دونین - کربنیفر در حوضه رسوبی دینان در اروپای غربی واقع است. حدود دونین - کربنیفر با مطالعه میکروفسیلهای شاخص از قبیل فرامنیفرا و مخصوصا کنودونتها نیز امکان پذیر است. حد فوقانی این دوره نیز با میکروفسیلهای شواژرین و دو کفهای پالئودونتا شناخته شده است.
- کوهزاییهای مهم از کربنیفر:
در این دوره جنبشهای کوهزایی مهمی بوقوع پیوسته و در نتیجه آن رشته کوههای هرسینین تشکیل گردیده است. این رشته کوهها از آمریکای شمالی تا نواحی اورال کشیده شده است. این کوهزایی باعث تغییرات مهمی در موجودات زنده گردیده است. چرخه کوهزایی فوق دارای دو جهت است، یکی در جهت شمال غرب - جنوب شرق به نام آرموریکن (Armorican) و دیگری جنوب غربی - شمال شرقی به نام وارسیک (Varisque) و هر دو روی هم به نام آرموواریسک معروفند .
به وبلاگ علوم زمین به مدیریت وحید رضایی خوش آمدید.در این وبلاگ مطالبی از زمین شناسی و علوم وابسته به آن نوشته می شود .امیدوارم که با نظرات خود من را در این راه یاری نمایید. هرگونه کپي برداري مطالب فقط با آوردن نام و آدرس وبلاگ و نام نویسنده و بدون هیچ تغییری در مطلب بلامانع است .
